Từ những triền đất đỏ đến sinh kế của hàng nghìn hộ dân

Từ những cây cà phê đầu tiên bén rễ trên đất Khe Sanh năm 1926, trải qua chiến tranh, những năm tháng khôi phục sản xuất và quá trình chuyển mình theo hướng hàng hóa, cà phê Khe Sanh hôm nay đang đứng trước một hành trình mới: nâng tầm giá trị, xây dựng thương hiệu và đưa “hương vị hòa bình” của vùng đất phía Tây Quảng Trị đến gần hơn với thị trường trong nước và quốc tế.

Những năm tháng chiến tranh khiến sản xuất bị gián đoạn. Sau ngày đất nước thống nhất, cây cà phê từng bước được khôi phục. Năm 1978, Nông trường Cà phê Khe Sanh được thành lập; đến những năm 1990, giống Catimor được đưa vào khảo nghiệm và cho thấy khả năng thích nghi tốt với điều kiện địa phương, chống chịu bệnh gỉ sắt, năng suất tương đối ổn định.

Từ năm 1995, cà phê chè Catimor được đầu tư phát triển mạnh, có thời điểm diện tích lên gần 5.000 ha. Đến nay, vùng cà phê còn hơn 4.000 ha, trong đó hơn 3.700 ha cho sản phẩm, tập trung tại Hướng Phùng, Tân Lập, A Dơi và Khe Sanh, sản lượng gần 5.000 tấn cà phê nhân mỗi năm.

Đằng sau những con số về diện tích và sản lượng là câu chuyện về cuộc sống của người dân vùng phía Tây Quảng Trị. Theo thông tin cập nhật năm 2026, có hơn 8.620 hộ dân gắn bó với vùng cà phê Khe Sanh, trong đó hơn một nửa là đồng bào Bru - Vân Kiều và Pa Kô.

Với nhiều gia đình, vườn cà phê không chỉ là một diện tích canh tác mà còn là sinh kế, việc làm và nguồn thu nhập quan trọng. Từ chăm sóc, thu hái đến sơ chế, chế biến và tiêu thụ, cây cà phê tạo nên một hệ sinh thái việc làm gắn với người trồng, thương lái, hợp tác xã, doanh nghiệp chế biến, cơ sở rang xay và các đơn vị kinh doanh.

Đáng chú ý, điều kiện tự nhiên đã tạo cho vùng cà phê Khe Sanh những lợi thế riêng. Đất đỏ bazan, độ cao khoảng 450-680 m, nhiệt độ trung bình 20-23°C, cùng sự chênh lệch nhiệt độ ngày và đêm, độ ẩm và đặc điểm khí hậu phía Tây Trường Sơn tạo nền tảng sinh thái thuận lợi cho cây Arabica sinh trưởng và tích lũy các hợp chất trong quả.

Tuy nhiên, thiên nhiên chỉ là một phần câu chuyện. Chất lượng cà phê còn được quyết định bởi giống, tuổi vườn, kỹ thuật chăm sóc, thời điểm thu hái và phương pháp sơ chế. Khi người sản xuất chú trọng thu hái quả chín, kiểm soát nguyên liệu và áp dụng những phương pháp sơ chế phù hợp, giá trị của hạt cà phê Khe Sanh được nâng lên.

Những nỗ lực đó đang từng bước tạo dấu ấn trên thị trường. Nhiều sản phẩm cà phê Khe Sanh đã được công nhận OCOP, trong đó có sản phẩm đạt OCOP 5 sao. Cà phê Arabica Khe Sanh cũng liên tục đạt thành tích tại các cuộc thi cà phê đặc sản trong nước và quốc tế. Năm 2023, cà phê Khe Sanh lọt Top 5 cà phê đặc sản thế giới.

Một dấu mốc quan trọng khác đến vào ngày 4/11/2025, khi Cục Sở hữu trí tuệ cấp Giấy chứng nhận đăng ký Chỉ dẫn địa lý số 00148 cho sản phẩm cà phê Khe Sanh. Chỉ dẫn địa lý được bảo hộ đối với cà phê Arabica Khe Sanh ở các dạng cà phê nhân, hạt rang và cà phê bột.

Đây không chỉ là sự ghi nhận về nguồn gốc sản phẩm mà còn mở ra cơ sở để bảo vệ danh tiếng, kiểm soát chất lượng và xây dựng thương hiệu cà phê gắn với địa danh Khe Sanh. Song, để “tấm hộ chiếu” này thực sự tạo ra giá trị, vùng nguyên liệu phải duy trì chất lượng ổn định, kiểm soát nguồn gốc và xây dựng chuỗi liên kết bền vững giữa nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp và thị trường.

“Hương vị hòa bình” mở ra hành trình mới

Có lẽ điểm đặc biệt nhất của cà phê Khe Sanh không chỉ nằm ở hương vị Arabica, mà còn ở câu chuyện được kết tinh trong từng hạt cà phê.

Khe Sanh từng là một địa danh gắn với chiến tranh. Nhưng trên những vùng đất từng chịu bom đạn, những chồi cà phê đã bén rễ, phủ xanh đất đai và trở thành một phần của đời sống người dân. Từ một vùng đất từng được nhắc đến bởi sự khốc liệt của chiến tranh, Khe Sanh hôm nay đang được biết đến bởi những đồi cà phê xanh, những sản phẩm đặc sản và câu chuyện về sự hồi sinh.

Thông điệp “Cà phê Khe Sanh - Hương vị hòa bình” vì thế mang một ý nghĩa đặc biệt. Đó là câu chuyện về sự chuyển đổi từ đổ nát sang màu xanh, từ ký ức chiến tranh sang sinh kế và phát triển. Những trải nghiệm như tour “Make coffee, not war” – nơi du khách tự tay hái quả, rang xay, thưởng thức cà phê cùng đồng bào Bru - Vân Kiều, Pa Kô và nghe câu chuyện về vùng đất – đang mở ra hướng kết nối giữa cà phê, văn hóa và du lịch.

Tròn một thế kỷ sau ngày những cây cà phê đầu tiên được đưa đến Khe Sanh, ngành hàng này đang đứng trước một ngưỡng cửa mới. Thách thức vẫn còn không ít, sản xuất chủ yếu quy mô hộ gia đình, chất lượng nguyên liệu chưa đồng đều, liên kết chuỗi chưa thật sự bền vững, chế biến sâu còn hạn chế; trong khi thị trường ngày càng đặt cao yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, sản xuất xanh, giảm phát thải và trách nhiệm môi trường.

Bởi vậy, hướng đi trong thời gian tới không phải là chạy theo mở rộng diện tích, mà tập trung nâng cao giá trị trên từng đơn vị diện tích; phát triển cà phê chất lượng cao, cà phê đặc sản; đẩy mạnh sản xuất xanh, hữu cơ, giảm phát thải; chuyển đổi số, truy xuất nguồn gốc và đáp ứng các yêu cầu của thị trường quốc tế. Song song đó là phát triển chế biến sâu, xây dựng thương hiệu trên nền tảng Chỉ dẫn địa lý “Khe Sanh”, gắn cà phê với văn hóa, du lịch và mở rộng thị trường.

Chuỗi hoạt động “Theo dấu chân 100 năm Cà phê Khe Sanh (1926-2026)”, được tổ chức trong khuôn khổ Lễ hội Vì Hòa bình năm 2026, vì thế không đơn thuần là sự kiện kỷ niệm một dấu mốc lịch sử. Đây là dịp nhìn lại hành trình một thế kỷ, tri ân những thế hệ đã đặt nền móng, tôn vinh người trồng cà phê và quảng bá hình ảnh vùng đất, con người Hướng Hóa - Khe Sanh. 

Các hoạt động như khai mạc, hội thảo phát triển ngành hàng cà phê đặc sản, cà phê nông lâm kết hợp, trưng bày sản phẩm và Hội thi “Nhà nông đua tài – cà phê Khe Sanh” được kỳ vọng tạo thêm không gian kết nối giữa người trồng, hợp tác xã, doanh nghiệp, nhà khoa học, cơ quan quản lý, nhà phân phối và người tiêu dùng. 

Một thế kỷ đã đi qua, từ những hạt giống đầu tiên trên đất Khe Sanh, cây cà phê đã vượt qua những biến động của lịch sử để trở thành cây trồng gắn với sinh kế của hàng nghìn hộ dân và ngày càng được nhận diện trên thị trường.

Hành trình 100 năm vì thế không phải điểm kết thúc, mà là điểm khởi đầu cho một chặng đường mới – nơi giá trị của cà phê được đo không chỉ bằng sản lượng, mà bằng chất lượng, thương hiệu, thu nhập của người trồng và khả năng vươn ra thị trường thế giới.

Từ vùng đất từng khét mùi bom đạn, những triền cà phê hôm nay đang kể một câu chuyện khác: câu chuyện về màu xanh, sự hồi sinh và khát vọng hòa bình.

Một thế kỷ trước, cây cà phê bắt đầu bén rễ trên vùng đất Khe Sanh. Theo các tài liệu được dẫn, năm 1926, Eugène Poilane – quân nhân người Pháp, đồng thời là nhà thực vật học – đưa giống cà phê vào trồng, hình thành những đồn điền đầu tiên tại đây. Những giống Arabica-Typica, Bou bou và cà phê mít từng được thử nghiệm, đặt những viên gạch đầu tiên cho hành trình phát triển một vùng cà phê đặc trưng của Quảng Trị.