Tại Hội chợ Thương mại và Du lịch Bắc Ninh năm 2026 do Sở Công Thương tỉnh Bắc Ninh tổ chức (diễn ra từ 24-31/3/2026), các sản phẩm chế biến từ sâm Nam núi Dành – một đặc sản quý hiếm của vùng đất Bắc Giang (nay là tỉnh Bắc Ninh) đã thu hút sự quan tâm lớn của người tiêu dùng và khách du lịch.

Từ điển tích “sáng mắt Thái hậu”...

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, bà Nguyễn Thị Xuân Mừng, Phó Giám đốc Công ty TNHH Sản xuất và Thương mại sâm Việt Nam cho biết, sâm Nam núi Dành gắn liền với điển tích lịch sử từ thời vua Tự Đức.

Chuyện kể rằng, thân mẫu của nhà vua là Thái hậu Từ Dụ từng mắc chứng lòa mắt, dù chạy chữa nhiều nơi nhưng không khỏi. Nhờ sự tiến cống của quan lại địa phương vùng Núi Dành, bà đã dùng loại sâm này và kỳ diệu thay, đôi mắt đã sáng trở lại, sức khỏe hồi phục bình thường. Từ đó, loại sâm này trở thành “sâm tiến vua” nổi tiếng.

Tuy nhiên, cũng chính vì giá trị quý báu đó mà sâm bị khai thác cạn kiệt đến mức gần như tuyệt chủng. Việc nhân giống tự nhiên của sâm Nam núi Dành vô cùng khó khăn; dù cây ra nhiều hoa và hạt nhưng tỷ lệ hạt chắc rất thấp và gần như không thể nảy mầm tự nhiên.

"Đứng trước nguy cơ này, từ năm 2013-2015, tỉnh Bắc Giang (cũ) đã có chủ trương phục hồi nguồn gen quý. Đến năm 2020, Công ty TNHH Sản xuất và Thương mại sâm Việt Nam đã bắt tay cùng Trung tâm giống cây trồng của tỉnh để nghiên cứu thành công phương pháp nhân giống vô tính bằng khoa học kỹ thuật, giúp tăng số lượng giống từ vài trăm gốc thủ công lên hàng vạn, hàng trăm vạn cây mỗi năm", bà Nguyễn Thị Xuân Mừng chia sẻ và cho biết thêm, về dược tính, sâm Nam núi Dành có hàm lượng saponin tương đương hoặc cao hơn sâm Hàn Quốc. Dù hàm lượng dưỡng chất chưa bằng sâm Ngọc Linh, nhưng ưu điểm lớn nhất là loại sâm này có thể trồng đại trà trên diện tích lớn, giúp người dân dễ dàng tiếp cận và sử dụng.

Hiện tại, công ty đang chủ động vùng nguyên liệu khoảng 20-30 ha, đồng thời, liên kết với các hộ dân và hợp tác xã để đảm bảo nguồn cung ổn định. Mỗi củ sâm tươi cần ít nhất 5 năm tuổi mới đạt tiêu chuẩn khai thác, với mức giá dao động từ khoảng 1,5 - 2 triệu đồng/kg.

Hệ sinh thái sản phẩm từ sâm đã rất đa dạng, từ các dòng cao cấp như: cao hồng sâm, bột hồng sâm, nước sâm thượng hạng đến các dòng trà thảo mộc, rượu sâm và cả mỹ phẩm như dầu gội đầu.

Đặc biệt, công ty còn kết hợp với đặc sản địa phương để tạo ra mì sâm và miến sâm (trong đó miến sâm chứa 5% bột hồng sâm nguyên chất). Về chất lượng, doanh nghiệp đã có 2 sản phẩm đạt chứng nhận OCOP 4 sao (nước sâm và hoa sâm) cùng 1 sản phẩm đạt 3 sao (trà thảo mộc). Để đảm bảo tiêu chuẩn khắt khe, các dòng nước sâm hay dầu gội đều được công ty thuê gia công tại các nhà máy đạt chuẩn GMP.

...đến ước mơ vươn tầm quốc tế

Dù đã có chỗ đứng vững chắc ở thị trường trong nước, nhưng theo bà Nguyễn Thị Xuân Mừng, hành trình vươn tầm của sâm Nam núi Dành vẫn gặp không ít rào cản. Một trong những khó khăn lớn nhất hiện nay là sâm Nam núi Dành chưa có tên trong Dược điển Việt Nam.

Bà Mừng chia sẻ, dù là một dòng thuộc cát sâm (loài có trong Dược điển), nhưng sâm Núi Dành có những đặc tính sinh học hoàn toàn khác biệt (như không thể trồng bằng hạt), dẫn đến việc thiếu các chỉ định y khoa chính thức và gây khó khăn cho việc xuất khẩu.

Doanh nghiệp bày tỏ mong muốn các cơ quan Nhà nước sớm đưa sâm Nam núi Dành vào Dược điển để tạo hành lang pháp lý vững chắc. Đồng thời, công ty hy vọng tiếp tục nhận được sự hỗ trợ về xúc tiến thương mại, quảng bá hình ảnh sâu rộng hơn nữa để thay đổi tâm lý của người tiêu dùng vốn đang ưa chuộng sâm ngoại, đưa báu vật của vùng đất Bắc Ninh không chỉ vươn xa trong nước mà còn tự tin bước ra thị trường quốc tế,.

"Với giá trị dược liệu quý và câu chuyện văn hóa gắn với vùng nguyên liệu, sâm Nam núi Dành hoàn toàn có thể chinh phục những thị trường khó tính. Ước mơ của chúng tôi không chỉ là bán được sản phẩm, mà là đưa hình ảnh sâm Việt Nam trở thành một thương hiệu có chỗ đứng trên bản đồ dược liệu thế giới,” bà Mừng nhấn mạnh.

Theo đại diện Sở Công Thương tỉnh Bắc Ninh, thời gian qua, sở đã đẩy mạnh hỗ trợ doanh nghiệp tham gia các hoạt động kết nối cung cầu, đưa sản phẩm OCOP, sản phẩm đặc trưng của địa phương vào hệ thống phân phối hiện đại cũng như các sàn thương mại điện tử. Qua đó, không chỉ mở rộng thị trường tiêu thụ mà còn nâng cao giá trị, thương hiệu cho sản phẩm địa phương.

Cũng theo đại diện sở, thời gian tới, Bắc Ninh sẽ tiếp tục triển khai các chương trình xúc tiến thương mại theo hướng chuyên sâu, hỗ trợ doanh nghiệp hoàn thiện bao bì, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng, từ đó đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thị trường trong nước và xuất khẩu. Đặc biệt, các sản phẩm có tiềm năng như sâm Nam núi Dành sẽ được ưu tiên hỗ trợ xây dựng thương hiệu, gắn với phát triển du lịch và kinh tế nông thôn bền vững.

Theo kết quả nghiên cứu của Viện Di truyền nông nghiệp, một số nhóm chất chính trong mẫu củ và hoa sâm Nam núi Dành có chứa các chất gồm: saponin, flavonoid, acid hữu cơ, acid amin, saccharid.

Đặc biệt, hàm lượng saponin của cây sâm Nam núi Dành tương đương sâm Hàn Quốc. Tuổi của cây sâm càng cao thì hàm lượng các hoạt chất này càng cao, giá trị kinh tế càng cao. Hoạt chất saponin trong sâm có tác dụng dược tính cung cấp nhiều dưỡng chất quý cho cơ thể như: Axit amin, vitamin, khoáng chất, dầu thơm… giúp tăng cường sinh lực, tăng khả năng miễn dịch, ngăn ngừa lão hóa, làm long đờm, chữa ho...