Khi hộp bánh trở thành câu chuyện văn hóa

"Ẩm thực truyền thống là sợi dây kết nối con người và văn hóa". Câu nói ấy dường như đúng trọn vẹn với từng thức quà được trao gửi mỗi mùa trăng tròn. Bởi phía sau một phong vị bánh hay một nếp hộp chỉn chu, giá trị trao đi không nằm ở công thức gia truyền và nguyên liệu tinh chọn mà ẩn sâu trong đó là cả miền ký ức của một xứ sở, cái tâm của một làng nghề và dòng chảy biểu tượng đã đồng hành cùng bao thế hệ người Việt.

Với những người làm bánh truyền thống, bài toán vì thế không dừng ở chuyện giữ một hương vị cũ. Khi thị hiếu thay đổi, cách người tiêu dùng tiếp nhận thông tin cũng thay đổi, những giá trị từng được truyền lại bằng lời kể, bằng hình ảnh hay qua các công trình văn hóa cũng cần tìm một cách hiện diện mới.

Mùa Trung thu năm nay, Công ty Cổ phần Bánh mứt kẹo Bảo Minh đưa câu chuyện ấy vào bộ sưu tập “Ngũ Linh Bách Nghệ”, lấy cảm hứng từ Long, Lân, Quy, Phượng, Nghê và những kỹ nghệ thủ công truyền thống.

Không gian của một hộp bánh vì thế được mở rộng hơn câu chuyện về một món quà. Những đường nét trên bao bì gợi nhắc thêu tay, chạm khắc gỗ, khảm trai, khảm sành sứ và nghệ thuật chế tác giấy. Các linh vật quen thuộc trong mỹ thuật truyền thống Việt Nam được đặt vào một ngôn ngữ thiết kế mới, để người dùng có thể nhận diện những lớp văn hóa phía sau sản phẩm.

Long, Lân, Quy, Phượng, Nghê vốn không xa lạ trong đời sống văn hóa Việt. Điều đáng chú ý nằm ở cách những hình tượng này được đặt cạnh các nghề thủ công, thay vì chỉ sử dụng như họa tiết trang trí.

Một mẫu hộp gợi cảm giác về đường kim, mũi chỉ của nghề thêu. Mẫu khác khai thác hiệu ứng ánh sáng và bề mặt để gợi liên tưởng đến khảm trai. Những lớp tạo hình nổi, chìm lại tạo cảm giác gần với các mảng khảm sành sứ thường thấy trong kiến trúc và mỹ thuật truyền thống. Cách làm này đặt ra một câu hỏi thú vị: Khi người tiêu dùng hôm nay ít có điều kiện tiếp xúc thường xuyên với các làng nghề, hiện vật hay công trình cổ, liệu một sản phẩm quen thuộc như hộp bánh có thể trở thành một điểm bắt đầu để họ tìm hiểu văn hóa?

Đó cũng là hướng suy nghĩ có thể nhìn thấy trong cách Bảo Minh phát triển sản phẩm những năm gần đây. Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, nghệ nhân Ngô Thị Tính, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Bánh mứt kẹo Bảo Minh, cho rằng giá trị của sản phẩm truyền thống không nằm riêng ở hình thức bên ngoài mà còn ở câu chuyện văn hóa được gửi gắm trong đó.

Với nghệ nhân Ngô Thị Tính, giữ nghề không có nghĩa là mọi thứ phải đứng yên. Có những giá trị cần được bảo toàn bằng nguyên liệu và kỹ thuật làm bánh. Có những giá trị lại cần được kể bằng những phương thức mà người tiêu dùng hiện nay quen thuộc. Câu chuyện từ một chiếc bánh vì thế có thể đi xa hơn chính sản phẩm. Người mua có thể bắt đầu bằng một món quà, rồi tò mò về hình ảnh xuất hiện trên đó, xem một video giới thiệu và tiếp tục tìm hiểu về công trình hoặc câu chuyện lịch sử. 

Một mùa trăng, nhiều lớp ký ức

Long, Lân, Quy, Phượng, Nghê mang theo những biểu tượng quen thuộc. Những kỹ nghệ như thêu, khảm trai, khảm sành sứ gợi lại dấu ấn của nghề thủ công. Bánh Trung thu giữ phần hương vị. Công nghệ số mở thêm một con đường để người tiêu dùng tìm hiểu và chia sẻ.

Điểm đáng chú ý không nằm ở việc một hộp bánh có thể chứa bao nhiêu thông tin, mà ở việc những thông tin ấy có khiến người dùng muốn dừng lại lâu hơn với sản phẩm hay không.

Một người trẻ có thể không chủ động tìm đọc về một kỹ nghệ thủ công. Nhưng họ có thể chú ý đến một hình ảnh trên hộp bánh. Một đoạn video ngắn trên điện thoại có thể khiến họ tò mò về một công trình mà trước đó chỉ từng nghe tên. Một món quà Trung thu có thể vì thế trở thành điểm khởi đầu cho một câu chuyện rộng hơn.

Ở góc độ ấy, việc đưa văn hóa vào sản phẩm không nhất thiết phải tạo ra những hình thức quá lớn. Đôi khi, câu chuyện bắt đầu từ một chi tiết nhỏ trên một hộp bánh, một hình ảnh quen thuộc được làm mới hoặc một thao tác rất đơn giản trên điện thoại.

Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam cũng đặt vấn đề bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa trong mối liên hệ với đời sống đương đại. Với doanh nghiệp, đó không chỉ là câu chuyện về giữ lại những gì đã có mà còn là tìm cách để những giá trị ấy tiếp tục được nhận diện, sử dụng và kể lại trong bối cảnh mới.

Trung thu vốn là một mùa của ký ức. Những chiếc bánh, hộp quà, ánh đèn hay những biểu tượng quen thuộc đều gợi lại một phần đời sống văn hóa.

Nhưng ký ức muốn tồn tại lâu dài cũng cần được tiếp tục kể.

Với một doanh nghiệp bánh truyền thống, câu chuyện ấy có thể bắt đầu từ chính sản phẩm mình làm ra: giữ hương vị bằng kỹ thuật, giữ dấu ấn bằng thiết kế và mở rộng cách kể bằng công nghệ, để một chiếc bánh không chỉ được trao đi như một món quà, mà còn có thể mang theo hình ảnh của một nghề, một biểu tượng và một phần của câu chuyện văn hóa Việt.